વર્તમાન સમયમાં વૈશ્વિક સ્તરે ચાલી રહેલી ભૌગોલિક-રાજકીય ઉથલપાથલની સીધી અને ગંભીર અસર ભારતીય બજાર પર જોવા મળી રહી છે. ખાસ કરીને ફેબ્રુઆરી મહિનાથી શરૂ થયેલું ઇરાન અને અમેરિકા (US) વચ્ચેનું યુદ્ધ હજુ પણ અટકવાનું નામ નથી લઈ રહ્યું. આ લાંબા ખેંચાયેલા યુદ્ધના કારણે વૈશ્વિક સપ્લાય ચેઈન ખોરવાઈ છે અને તેના લીધે ભારત સહિતના પડોશી દેશો પર આર્થિક દબાણ અતિશય વધી ગયું છે. આ આર્થિક સંકટની સૌથી મોટી આડઅસર એ થઈ છે કે આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં અમેરિકન ડૉલર સામે ભારતીય રૂપિયો સતત નબળો પડી રહ્યો છે અને તેનું મૂલ્ય ઝડપથી ગગડી રહ્યું છે. રૂપિયાની આ ઘટી રહેલી કિંમતથી સરકારના નાણાકીય વિભાગમાં ટેન્શન વધી ગયું છે, જેને પગલે હવે ભારતીય રિઝર્વ બેંકે રૂપિયાના ધોવાણને અટકાવવા માટે પોતાના ભાથામાંથી એક જૂનો 'માસ્ટર સ્ટ્રોક' બહાર કાઢવાની યોજના બનાવી લીધી છે.

ચલણ બજારમાં રૂપિયાની સતત નબળી પડતી સ્થિતિને કાબૂમાં લેવા માટે દેશની સર્વોચ્ચ બેંક એટલે કે રિઝર્વ બેંક ઓફ ઈન્ડિયા (RBI) એ આ વૈશ્વિક સંકટનો સામનો કરવા માટે પોતાની જૂની અને અજમાવેલી રણનીતિ પર દાવ ખેલવાનું મન બનાવી લીધું છે. આરબીઆઈ રૂપિયાને મજબૂતી આપવા માટે વર્ષ 2013 ના આર્થિક સંકટ દરમિયાન સફળ સાબિત થયેલી પદ્ધતિઓનો ફરીથી ઉપયોગ કરી શકે છે. આ અંગે ખુદ આરબીઆઈના ગવર્નર સંજય મલ્હોત્રાએ સત્તાવાર સંકેતો આપ્યા છે.

ગવર્નર સંજય મલ્હોત્રાએ ગુરુવારે વિશ્વપ્રસિદ્ધ 'બ્લૂમબર્ગ ન્યૂઝ' (Bloomberg News) સાથેની ખાસ વાતચીતમાં જણાવ્યું હતું કે, ભારતીય રિઝર્વ બેંક દેશના ચલણને સ્થિર રાખવા માટે તમામ જરૂરી વિકલ્પો પર ગંભીરતાથી વિચાર કરી રહી છે. આ આર્થિક વ્યુહરચના હેઠળ બેંક વ્યાજ દરોમાં વધારો કરવા (Interest Rate Hike), વધારાની કરન્સી અદલા-બદલી (Additional Currency Swap) અને વિદેશી રોકાણકારો પાસેથી મોટા પાયે ડૉલર એકત્રિત કરવા જેવા કડક પગલાં લેવા તરફ આગળ વધી રહી છે.

આર્થિક જગતમાં 'ટેપર ટેન્ટ્રમ પ્લેબુક' એક ખૂબ જ જાણીતી ટર્મ છે. સામાન્ય રીતે જ્યારે અમેરિકાની કેન્દ્રીય બેંક 'ફેડરલ રિઝર્વ બેંક' વૈશ્વિક બજારમાં પૈસા નાખવાનું બંધ કરે છે અથવા બોન્ડ બાઇંગ પ્રોગ્રામ ધીમો કરે છે, ત્યારે તેની સીધી અસર ભારત જેવા ઉભરતા બજારો પર પડે છે. આવી સ્થિતિમાં વિદેશી પોર્ટફોલિયો રોકાણકારો (FPIs) ભારત જેવા દેશોમાંથી પોતાના નાણાં પાછા ખેંચવા લાગે છે. રોકાણકારો દ્વારા અચાનક ડૉલર પાછા ખેંચી લેવાને કારણે સ્થાનિક ચલણ (રૂપિયો) કમજોર બને છે, શેરબજારમાં મોટો કડાકો બોલાય છે અને ભારતીય તિજોરી પર આર્થિક દબાણ વધે છે. બરાબર આવી જ ગંભીર પરિસ્થિતિ વર્ષ 2013 માં પણ ઊભી થઈ હતી, ત્યારે તત્કાલીન આરબીઆઈ પ્રશાસને આ 'ટેપર ટેન્ટ્રમ પ્લેબુક' નીતિ અપનાવીને દેશને આર્થિક કટોકટીમાંથી ઉગાર્યો હતો. આ નીતિ હેઠળ આરબીઆઈ પોતાના ફોરેક્સ રિઝર્વમાંથી ડૉલર વેચીને બજારમાં રૂપિયાની લિક્વિડિટીને બેલેન્સ કરે છે.

નોંધનીય છે કે ભારતે અગાઉ પણ આ જ રણનીતિના સહારે આર્થિક મોરચે મોટી જીત મેળવી હતી. વર્ષ 2013 ના એ કપરા સમયમાં જ્યારે દેશ આર્થિક મંદી અને ચલણના અવમૂલ્યનના સંકટ સામે ઝઝૂમી રહ્યો હતો, ત્યારે 'ટેપર ટેન્ટ્રમ પ્લેબુક' ના હથિયારથી જ બજારમાં ડૉલર વેચીને રૂપિયાના મૂલ્યને તૂટતું બચાવવામાં આવ્યું હતું. વર્તમાન આયોજન મુજબ, આરબીઆઈ ફરી એકવાર આ પ્લાન હેઠળ આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં પોતાના ડૉલર વેચશે, જેથી કરીને દેશની અંદર ડૉલરની કૃત્રિમ તંગી ઊભી ન થાય અને વિદેશી વેપારમાં રૂપિયાનો ગ્રાફ સ્થિર જળવાઈ રહે. અર્થશાસ્ત્રીઓ માની રહ્યા છે કે જો આ માસ્ટર સ્ટ્રોક યોગ્ય રીતે કામ કરી ગયો તો આગામી દિવસોમાં રૂપિયાને મોટી રાહત મળશે.