વૈશ્વિક સ્તરે પશ્ચિમ એશિયા (મિડલ ઈસ્ટ) માં વધી રહેલા યુદ્ધના તણાવ અને દરિયાઈ માર્ગો બંધ થવાને કારણે આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે તેલની આયાત અને સપ્લાય ચેઈન પર બહુ જ ખરાબ અસર પડી રહી છે. ભારતમાં પેટ્રોલ અને ડીઝલનો સ્ટોક મર્યાદિત ન બને અને સામાન્ય નાગરિકોને મુશ્કેલી ન પડે તે માટે કેન્દ્ર સરકારે એક મોટો પ્રો-એક્ટિવ નિર્ણય લીધો છે. સરકારના આ નવા આદેશથી પેટ્રોલ પંપ પર થતી ઇંધણની અસાધારણ ખરીદી, સંગ્રહખોરી અને ડાયવર્ઝન પર તાત્કાલિક બ્રેક વાગી જશે.

શું છે સરકારનો નવો આદેશ અને નવા નિયમો?

પેટ્રોલિયમ મંત્રાલય દ્વારા જારી કરાયેલા સત્તાવાર આદેશ મુજબ હવે પેટ્રોલ પંપ પરથી ઇંધણ ઉપાડવા માટે ચોક્કસ મર્યાદાઓ નક્કી કરવામાં આવી છે:

મોટા ખરીદદારો પર પ્રતિબંધ: દેશના તમામ ઔદ્યોગિક (Industrial), કોમર્શિયલ અને સંસ્થાકીય ગ્રાહકો (જેવા કે મોટી ફેક્ટરીઓ, ખાનગી કંપનીઓ વગેરે) હવે છૂટક પેટ્રોલ પંપ પર આવીને તેલ ખરીદી શકશે નહીં. તેમણે પોતાની જરૂરિયાતનું ઇંધણ માત્ર તેમના માટે ફાળવાયેલા સ્પેશિયલ ‘કન્ઝ્યુમર પંપ’ પરથી જ લેવું પડશે.

200 લીટરની દૈનિક મર્યાદા: સામાન્ય પેટ્રોલ પંપ પર આવતા કોઈ પણ એક ગ્રાહક અથવા એક વાહનને એક દિવસમાં વધુમાં વધુ 200 લીટર જ ડીઝલ અપાશે.

કન્ટેનર માટે કડક નિયમ: પેટ્રોલ પંપ સંચાલકો ડીઝલ માત્ર વાહનની સત્તાવાર ઓઈલ ટાંકીમાં અથવા તો પેટ્રોલિયમ એન્ડ એક્સપ્લોઝિવ સેફ્ટી ઓર્ગેનાઈઝેશન (PESO) દ્વારા પ્રમાણિત કરાયેલા ખાસ કન્ટેનરમાં જ ભરી આપશે. પંપ પરથી ખરીદેલા આ ડીઝલને આગળ કોઈ અન્ય વ્યક્તિને વેચવાની (રી-સેલ) સખત મનાઈ છે.

નોંધનીય છે કે આ નિયંત્રણો અત્યારે કામચલાઉ (અસ્થાયી) ધોરણે લાગુ કરવામાં આવ્યા છે. શરૂઆતના તબક્કે આ આદેશ મહત્તમ 90 દિવસ સુધી પ્રભાવમાં રહેશે. જો આંતરરાષ્ટ્રીય સ્થિતિ વધુ બગડશે તો સરકાર આ સમયગાળો લંબાવી પણ શકે છે. આ સિવાય સરકાર જરૂર પડ્યે કોઈ ચોક્કસ વિસ્તાર, ગ્રાહક કે ટ્રાન્ઝેક્શનને આ નિયમોમાંથી મુક્તિ આપવાનો અધિકાર પણ ધરાવે છે.

સરકારે આટલો કડક નિર્ણય કેમ લેવો પડ્યો?

આ નિર્ણય પાછળ મુખ્ય બે મોટા કારણો જવાબદાર છે. વૈશ્વિક સપ્લાય ચેઈન સંકટ: દુનિયાના કેટલાક હિસ્સાઓમાં ચાલી રહેલા યુદ્ધના કારણે પેટ્રોલિયમ પદાર્થોની આંતરરાષ્ટ્રીય શિપિંગ અને ઉપલબ્ધતા ખોરવાઈ છે. તેથી દેશમાં હાજર સ્ટોકનો સમજદારીપૂર્વક ઉપયોગ કરવો અનિવાર્ય બન્યો છે. પંપ પર અસાધારણ વેચાણ અને ભાવ તફાવત: સરકારે દેશના આંતરિક બજારોની સમીક્ષા કરતાં જાણવા મળ્યું કે કેટલાક વિસ્તારોના પેટ્રોલ પંપ પર અચાનક વેચાણમાં તોતિંગ વધારો થયો હતો. વાસ્તવમાં રિટેલ (છૂટક) ભાવ અને બલ્ક (જથ્થાબંધ) ભાવ વચ્ચે મોટો તફાવત હોવાના કારણે, મોટી ફેક્ટરીઓ અને વ્યાપારી ગ્રાહકો સસ્તું તેલ મેળવવા માટે સીધા છૂટક પેટ્રોલ પંપ પરથી હજારો લીટર તેલ ઉપાડવા લાગ્યા હતા. આના કારણે સામાન્ય જનતા માટે રાખવામાં આવેલો સ્ટોક ખૂટી જવાની અને બજારમાં કૃત્રિમ અછત તેમજ કાળાબજારી વધવાની મોટી આશંકા ઉભી થઈ હતી.

નિયમ તોડનારાઓ સામે કઈ સજા થશે? કોની પાસે છે પાવર?

કેન્દ્ર સરકારે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે આ સરકારી આદેશનું ઉલ્લંઘન કરનારા પંપ ડીલરો કે ગ્રાહકો સામે ‘આવશ્યક વસ્તુ અધિનિયમ 1955’ (Essential Commodities Act 1955) અને દેશના અન્ય લાગુ પડતા કાયદાઓ હેઠળ ગુનો નોંધીને કડક સજા કરવામાં આવશે. આ નિયમોનું પાલન કરાવવા અને બજાર પર દેખરેખ રાખવા માટે કેન્દ્ર અથવા રાજ્ય સરકારના ગેઝેટેડ ઓફિસર્સ (રાજપત્રિત અધિકારીઓ), ડીએસપી (DSP) કે તેનાથી ઉપરની રેન્કના પોલીસ અધિકારીઓ અને ઓઈલ કંપનીઓના સેલ્સ ઓફિસર રેન્કના અધિકારીઓને ગમે ત્યાં સર્ચ (તલાશી) કરવા અને ગેરકાયદેસર સ્ટોક જપ્ત (Seizure) કરવાના વિશેષ કાનૂની અધિકારો આપવામાં આવ્યા છે. તમામ રાજ્યોને સંગ્રહખોરી સામે કડક પગલાં લેવા આદેશ અપાયા છે.

સામાન્ય જનતા (આમ આદમી) પર આની શું અસર થશે?

જો તમારી પાસે પોતાની કાર, બાઇક કે સ્કૂટર છે અને તમે રોજિંદા વપરાશ માટે પેટ્રોલ પંપ પર જાવ છો, તો તમારા માટે કંઈ જ બદલાયું નથી. સામાન્ય અને નાના ગ્રાહકો પર આ આદેશથી કોઈ જ રોક લગાવવામાં આવી નથી. સામાન્ય વાહનોની ઓઈલ ટેન્ક (ટાંકી) ની ક્ષમતા ખૂબ જ ઓછી હોવાથી, 200 લીટરની દૈનિક મર્યાદા સામાન્ય નાગરિકોને સહેજ પણ સ્પર્શતી નથી. આ કાયદો માત્ર એવા મોટા વ્યાપારી માફિયાઓ અને ઉદ્યોગોને રોકવા માટે છે જેઓ સસ્તા ભાવનો ફાયદો ઉઠાવી પંપ ખાલી કરી રહ્યા હતા, જેથી આમ આદમીને લાઈનમાં ઉભા રહ્યા વગર સરળતાથી ઈંધણ મળતું રહે.